Dlaczego pszczoły giną zimą? Nozema jest podejrzanym numer jeden — a o zimie decyduje kto inny

Ostatni tydzień marca, pierwszy naprawdę ciepły dzień. Otwierasz ul, który jeszcze w listopadzie wyglądał przyzwoicie — a w środku garść martwych pszczół w resztce kłębu, brązowe zacieki na ramkach i na przedniej ścianie, i zapas, którego nikt nie zdążył zjeść. Pierwsza myśl przychodzi do głowy prawie każdemu: nozema.

Ta myśl jest zrozumiała, ale w większości przypadków błędna. Co ważniejsze — odpowiedź na pytanie, dlaczego ta rodzina nie dożyła kwietnia, nie zapada w marcu. Zapada mniej więcej teraz, na przełomie sierpnia i września.

Straty zimowe nie są loterią

Kiedy pszczelarz mówi „zima zabrała mi trzy rodziny”, brzmi to jak wypadek przy pracy. Dane mówią coś innego: straty zimowe są w dużej mierze przewidywalne, a jeden z ich najsilniejszych predyktorów jest znany i mierzalny jeszcze przed zimą.

Najlepszy materiał, jaki mamy pod ręką, pochodzi z niemieckiego badania prowadzonego przez piętnaście lat — a więc w klimacie zbliżonym do polskiego, co pozwala traktować te wyniki jako rozsądne przybliżenie dla naszych warunków, choć nie jako polskie dane. Średnie straty zimowe wyniosły tam 16,31% (±6,56), z rocznymi wahaniami od 4,8% do 26,0%. Dla porównania: w Polsce w sezonach 2006/07–2011/12 straty mieściły się w przedziale 10–18,3% — choć to dane sprzed kilkunastu lat, nowszych porównywalnych zestawień dla Polski brakuje. Mimo to rząd wielkości jest ten sam.

Kluczowe jest jednak nie to, ile rodzin ginie średnio, tylko jak bardzo ta liczba zmienia się w zależności od porażenia warrozą jesienią:

Porażenie Varroa destructor jesienią	Odsetek rodzin w tej grupie	Śmiertelność zimowa
poniżej 8 roztoczy / 100 pszczół	82%	9,8%
8–20 roztoczy / 100 pszczół	12%	37,2%
21 i więcej roztoczy / 100 pszczół	6%	64,2%

To nie jest subtelna zależność. Rodziny z porażeniem poniżej 8 roztoczy na 100 pszczół traciły zimą około 10%. Te z 21 i więcej — ponad 60%, czyli ginęły zimą w blisko dwóch trzecich przypadków, niezależnie od tego, jak dobrze ułożysz gniazdo i ile podasz syropu.

Dwa pytania, które łatwo pomylić

Tu dochodzimy do sedna. Bo są dwa różne pytania i większość pszczelarzy zadaje to mniej użyteczne:

1. Czy moje pszczoły mają nozemę?
2. Czy nozema jest tym, czym powinienem się teraz martwić?

Na pierwsze pytanie odpowiedź brzmi zwykle: prawdopodobnie tak, przynajmniej część. Metaanaliza badań z całego świata daje zakażenie u około 39,5% rodzin i 34,9% pasiek. Europa ma przy tym najwyższy na świecie odsetek zakażonych pasiek. Współczesnych danych o rozpowszechnieniu nozemy w polskich pasiekach po prostu nie ma — i lepiej powiedzieć to wprost, niż podawać liczbę wziętą z sufitu.

Na drugie pytanie odpowiedź brzmi: nie w pierwszej kolejności. We wrześniu tym, czym trzeba się martwić najpierw, jest warroza — i to nie jest kwestia opinii, tylko wniosek z danych, które widziałeś wyżej.

Poziom pszczoły a poziom rodziny — to nie to samo

Warto zrozumieć tę różnicę, bo to ona rozstrzyga cały spór i jest jednocześnie najbardziej pouczającą rzeczą, jaką można powiedzieć o nozemie.

Poziom pszczoły: ryzyko śmierci rośnie trzykrotnie

Na poziomie pojedynczej pszczoły nozema naprawdę zabija. Metaanaliza pięćdziesięciu badań wykazała, że zakażona pszczoła ma około trzykrotnie wyższe ryzyko śmierci niż niezakażona. To solidny, wielokrotnie powtórzony wynik — pasożyt niszczy nabłonek jelita środkowego, więc robotnica gorzej trawi, szybciej się zużywa i krócej żyje.

Poziom rodziny: efekt prawie znika

Na poziomie całej rodziny, w warunkach polowych, ten efekt praktycznie znika. W tym samym piętnastoletnim badaniu poziom zakażenia nozemą jesienią miał na przeżycie zimy wpływ tak mały, że statystycy określają go jako biologicznie nieistotny. Nie „słaby, ale ważny” — nieistotny. Wcześniejsze, niezależne pięcioletnie badanie doszło zresztą do tego samego wniosku.

Jak to w ogóle możliwe? Najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie jest takie, że rodzina pszczela nie jest sumą pszczół — to organizm, który nieustannie wymienia swoje komórki. Wszystko wskazuje bowiem na to, że zdrowa rodzina z dobrą matką, wystarczającym zapasem i odpowiednią liczbą młodych pszczół po prostu amortyzuje stratę części robotnic. Nozema zabiera jej więc trochę siły — ale rodzina to nadrabia.

Dlaczego warroza jest groźniejsza

Warroza działa natomiast inaczej i dlatego jest groźniejsza. Nie zabija pojedynczych pszczół „gdzieś na obrzeżach” — uderza w czerw, z którego ma powstać pokolenie pszczół zimowych, i przenosi wirusy, które to pokolenie kaleczą jeszcze przed wygryzieniem. Atakuje więc dokładnie ten mechanizm, którym rodzina broni się przed wszystkim innym, nozemą włącznie.

Stąd wniosek, który warto sobie zapamiętać: pszczelarz, który jesienią poluje na nozemę zamiast na roztocza, walczy z niewłaściwym przeciwnikiem.

Uczciwie: efekt nozemy dawał się w tym badaniu w ogóle wykryć wyłącznie w wąskiej grupie rodzin praktycznie wolnych od warrozy (4,3% badanych rodzin) — i nawet tam był znikomy. To nie jest argument za tym, żeby nozemę lekceważyć. To argument za kolejnością działań.

Dlaczego w polskim klimacie nozema jest prawdopodobnie mniej groźna niż w Hiszpanii

Jeśli czytasz zagraniczne materiały, możesz natrafić na dramatyczne opisy Nosema ceranae wyniszczającej całe pasieki. To nie są wymysły — tylko dotyczą innego klimatu.

N. ceranae jest zaskakująco odporna na wysoką temperaturę: zarodniki przeżywają sześć godzin w 60°C, podczas gdy N. apis ginie w tych warunkach w pięć minut. Ale ma też słabość, której N. apis nie ma: po czterech dniach w temperaturze +4°C traci zdolność kiełkowania.

To jedno zdanie wyjaśnia sporo. W Hiszpanii czy we Włoszech zarodniki N. ceranae spokojnie przetrwają w ulu upalne lato i łagodną zimę. W Polsce i w Niemczech chłodne miesiące działają prawdopodobnie jak naturalna dezynfekcja — polskich badań, które by to bezpośrednio potwierdziły, nie ma, ale mechanizm i podobieństwo klimatu do niemieckiego czynią to rozsądnym przybliżeniem. Ten sam pasożyt, zupełnie inna skala problemu — i dobry powód, żeby zagraniczne ostrzeżenia czytać z poprawką na szerokość geograficzną.

Brązowe plamy na wylotku to nie diagnoza

Wróćmy do sceny z początku. Zacieki na przedniej ścianie ula są dla wielu pszczelarzy synonimem nozemy. Tymczasem to skojarzenie zostało zakwestionowane ponad sto lat temu — G.F. White pisał w wydawnictwie USDA już w 1919 roku, że nozemozy nie należy mylić z biegunką, bo to dwa różne zaburzenia niemające ze sobą bezpośredniego związku. Bailey potwierdził to niezależnie w latach 60.

Współcześnie sprawa jest jeszcze wyraźniejsza. Nosema ceranae daje najczęściej postać nazywaną „suchą nozemozą” — bez biegunki, bez plam, bez żadnego widocznego sygnału. Rodzina po prostu słabnie. Zwracały na to uwagę m.in. polskie autorki z SGGW.

Działa to więc w obie strony i obie są kłopotliwe:

• zabrudzony wylotek najczęściej nie oznacza nozemy (przyczyną bywa zbyt długi okres bez oblotu, sfermentowany lub niewłaściwy pokarm, wilgoć, wychłodzenie),
• brak zabrudzeń nie wyklucza zakażenia.

Osobno warto wspomnieć o domowym „teście mlecznego jelita” — czyli ocenie, czy jelito środkowe wypreparowanej pszczoły jest białawe i rozdęte. Porównawcze obserwacje (Webster, Kentucky State University) pokazują, że jelita pszczół zdrowych i ciężko zakażonych wyglądają podobnie. Diagnozowanie z wyglądu jelita nie jest „mniej dokładne” — jest po prostu niewiarygodne.

Jak to sprawdzić naprawdę

Jeżeli mimo wszystko chcesz wiedzieć, gdzie stoisz:

• Pobierz co najmniej 60 pszczół — to minimum przyjęte w standardzie diagnostycznym WOAH. Mniejsza próbka mocno obniża wiarygodność wyniku.
• Mikroskop świetlny nie odróżni gatunków. Zakresy wielkości zarodników N. apis i N. ceranae podawane w literaturze nachodzą na siebie na tyle, że rozróżnienie „na oko” nie jest wiarygodne. Mikroskopia powie ci, czy zarodniki są i mniej więcej ile — nie powie, z czym masz do czynienia.
• Gatunek rozstrzyga tylko biologia molekularna — PCR lub LAMP. Ta druga metoda jest przy tym mniej więcej tysiąckrotnie czulsza od klasycznego PCR.

I rzecz istotna praktycznie: nozematoza nie jest w Polsce chorobą zwalczaną z urzędu — nie masz obowiązku jej zgłaszania. Badanie robisz dla siebie, nie dla urzędu.

Czym leczyć nozemę? Praktycznie: niczym

To najbardziej niewygodna część tego tekstu.

Fumagilina — historycznie jedyny szeroko stosowany preparat o udokumentowanym działaniu — nie jest dopuszczona w Unii Europejskiej. Co więcej, nie ma zarejestrowanego produktu ani ustalonego maksymalnego limitu pozostałości w miodzie. To nie jest formalność: stosując ją, wprowadzasz do żywności substancję, dla której nie określono bezpiecznego progu.

Do tego dochodzi rzecz, o której mówi się rzadko. W handlowych preparatach fumagilina występowała jako sól dicykloheksyloaminy, a sama ta sól jest — według badań — około pięciokrotnie bardziej toksyczna od fumagiliny, genotoksyczna i onkogenna.

Nie znam też wiarygodnych danych, które potwierdzałyby skuteczność naparów z tymianku czy szczawiu, cytrynianu sodu ani suplementów paszowych reklamowanych przy okazji nozemy — te ostatnie są suplementami, nie lekami, i tak należy je traktować.

Co możesz zrobić bez większego ryzyka, choć bez gwarancji skuteczności akurat wobec nozemy: regularnie wymieniać stare plastry (higienicznie uzasadnione niezależnie od nozemy), rozważyć dezynfekcję sprzętu kwasem octowym — metoda wymaga dalszych badań, więc traktuj ją jako dodatek, nie pewnik. Wymrażanie ramek jest w świetle wrażliwości N. ceranae na chłód ciekawą hipotezą — i na razie niczym więcej.

Błędy, które mogą kosztować rodzinę

1. Diagnozowanie nozemy z wyglądu jelita albo z plam na wylotku. Oba „testy” są niewiarygodne. W efekcie leczysz coś, czego nie ma, i nie robisz tego, co trzeba.
2. Zajmowanie się nozemą w pierwszej kolejności, przed warrozą. Najkosztowniejszy błąd z całej listy — patrz tabela na początku.
3. Sięganie po fumagilinę. Niedopuszczona w UE, ryzykowna dla konsumenta miodu, a przy spadających dawkach potrafi pogorszyć zakażenie.
4. Przekładanie plastrów lub czerwiu z rodziny podejrzanej do zdrowej. Nozema przenosi się drogą pokarmowo-kałową, a zabrudzony plaster jest jej idealnym nośnikiem. To jedyne zalecenie w tym tekście, które można podać bez żadnych zastrzeżeń: nigdy tego nie rób. Dotyczy to też wyrównywania rodzin „ramką czerwiu na zapas”.
5. Traktowanie suplementów jak leków. Podanie preparatu na bazie sacharozy i wyciągów roślinnych daje poczucie działania i nic poza tym.

Wrześniowa checklista

• Oszacuj porażenie warrozą — liczbowo, nie „na oko”. To liczba, która najlepiej ze wszystkich przewiduje przeżycie zimy. Jeśli tego jeszcze nie zrobiłeś, pisaliśmy o tym tutaj.
• Jeżeli jesteś powyżej 8 roztoczy / 100 pszczół, potraktuj to jako sytuację pilną, a nie jako notatkę na przyszły sezon.
• Oceń siłę rodziny i ułóż gniazdo na zimę.
• Wycofaj z obiegu najstarsze, najciemniejsze plastry.
• Nie przekładaj plastrów między rodzinami „na wyrównanie”.
• Podejrzewasz nozemę? Zleć badanie z próbki min. 60 pszczół — ale dopiero po zamknięciu tematu warrozy.
• Przy okazji: do 30 września zgłaszasz powiatowemu lekarzowi weterynarii liczbę pni w swojej pasiece — to osobny, cykliczny obowiązek dotyczący każdego, nawet z jednym ulem. Pełne wyjaśnienie znajdziesz tutaj.

Najważniejsze wnioski

Nozema jest realnym pasożytem i realnie skraca życie zakażonej pszczoły — mniej więcej trzykrotnie zwiększając ryzyko jej śmierci. Ale wszystko wskazuje na to, że zdrowa rodzina tę stratę amortyzuje, i dlatego w warunkach polowych poziom nozemy jesienią praktycznie nie przewiduje tego, czy rodzina dożyje wiosny.

Warroza przewiduje to bardzo dobrze. Rodziny z porażeniem poniżej 8 roztoczy na 100 pszczół traciły zimą około 10%. Te z 21 i więcej — ponad 60%.

Więc kiedy w marcu otworzysz ul z brązowymi zaciekami i garścią martwych pszczół — zanim napiszesz „nozema”, przypomnij sobie, jakie było porażenie warrozą w tej rodzinie jesienią. W większości przypadków odpowiedź będzie właśnie tam.

Źródła i literatura

• Schüler V. i in. (2023), Communications Biology — 15-letnie badanie strat zimowych i ich predyktorów (Niemcy). DOI: 10.1038/s42003-023-04587-7
• Ostap-Chec M. i in. (2024), Parasitology — metaanaliza 50 badań nad wpływem nozemy na przeżywalność pszczół. DOI: 10.1017/S0031182024001446
• Gisder S. i in. (2010), Applied and Environmental Microbiology — 5-letnie badanie polowe i wrażliwość termiczna zarodników. DOI: 10.1128/AEM.03097-09
• Barrientos-Espinoza K.G. i in. (2026), Apidologie — metaanaliza badań nad rozpowszechnieniem nozemy. DOI: 10.1007/s13592-026-01255-7
• Mazur E., Gajda A. (2022, SGGW), Applied Sciences — nozemoza, biologia i diagnostyka. DOI: 10.3390/app12125890
• Huang W.-F. i in. (2013), PLOS Pathogens — działanie fumagiliny przy spadających dawkach. DOI: 10.1371/journal.ppat.1003185
• Formato G. i in. (2022); Marín-García P.J. i in. (2022), Applied Sciences / Veterinary Sciences — status prawny i bezpieczeństwo fumagiliny w UE.
• White G.F. (1919), USDA Bulletin 780; Bailey L. (1967) — rozróżnienie nozemozy i biegunki.
• Topolska G. i in. (2018), Journal of Apicultural Science — straty zimowe w polskich pasiekach 2006/07–2011/12.
• WOAH, Terrestrial Manual, rozdz. 3.2.4 — standard diagnostyczny nozemozy.

Chcesz być na bieżąco z przepisami i dotacjami dla pszczelarzy? Co miesiąc praktyczna wiedza prosto z pasieki. Zapisz się do newslettera →