Kwas mrówkowy na warrozę — jak ocenić, czy pogoda pozwala na zabieg

„Zrobiłem kwasem, a prawie nic się nie posypało.” To zdanie słyszałem i czytałem tyle razy, że w końcu zacząłem dopytywać o szczegóły. W kilku przypadkach odpowiedź była ta sama: parownik stał na dennicy, bo przecież opary są cięższe od powietrza i powinny opadać.

Przesłanka jest prawdziwa. Wniosek — dokładnie odwrotny, niż powinien być. A to tylko jeden z kilku powodów, dla których ten zabieg zawodzi.

Kwas mrówkowy na warrozę bywa opisywany jako metoda prosta: podaj, poczekaj, policz osyp. W praktyce to jeden z najbardziej kapryśnych zabiegów w całym kalendarzu pasiecznym. Większość nieudanych kuracji nie wynika z tego, że kwas nie działa. Wynika z tego, że pszczelarz źle ocenił warunki albo źle umieścił preparat.

I od razu rzecz, którą warto ustawić na początku: przy tym zabiegu nie sugeruj się datami. Ani moimi, ani z poradników, ani z zeszłego roku. „Druga połowa lipca” czy „przełom września i października” to wskazówki orientacyjne, nie terminy. Decyduje pogoda w Twojej okolicy w konkretnym tygodniu.

Dlaczego akurat kwas mrówkowy

Warto zacząć od jednej rzeczy, która tłumaczy, po co w ogóle męczyć się z substancją tak wymagającą.

Kwas mrówkowy jest jedyną substancją stosowaną przeciw warrozie, która dociera do roztoczy pod zasklepem. Wszystkie pozostałe narzędzia działają na roztocza siedzące na dorosłych pszczołach. Tymczasem samica warrozy rozmnaża się w zasklepionej komórce — i tam jest niedostępna dla kwasu szczawiowego, amitrazy czy tymolu.

Skalę tej przewagi dobrze pokazuje badanie z Kostaryki. W rodzinach leczonych kwasem mrówkowym 86% śmiertelności roztoczy nastąpiło w komórkach zasklepionych, podczas gdy w rodzinach z tymolem i w grupie kontrolnej było to poniżej 10%. Śmiertelność po kwasie koncentrowała się w pierwszych 72 godzinach.

Zastrzeżenie jest istotne: badano pszczoły zafrykanizowane w klimacie tropikalnym, a grupa leczona kwasem liczyła osiem rodzin. Konkretnej liczby nie przenosimy więc na polską pasiekę. Ale sam efekt — kwas przechodzi przez zasklep i zabija tam roztocza — jest potwierdzony niezależnie w wielu badaniach.

To także wyjaśnia podział ról, który warto mieć w głowie. Kwas mrówkowy stosujemy wtedy, gdy w rodzinie jest czerw, bo wtedy jego przewaga ma znaczenie. Kwas szczawiowy działa wyłącznie na roztocza poza komórkami, więc jego czas przychodzi późną jesienią, gdy czerwiu już nie ma.

Trzy różne okna temperaturowe, które łatwo pomylić

Tu zaczyna się rzecz najważniejsza — i miejsce, w którym polskie materiały najczęściej wprowadzają zamęt.

W obiegu funkcjonują co najmniej trzy różne zakresy temperatur dla kwasu mrówkowego. Wyglądają podobnie, ale mierzą zupełnie różne rzeczy.

Kryterium	Wartość	Co właściwie oznacza
Ulotka zarejestrowanego preparatu	maksymalne temperatury dobowe 10–29,5°C	przeciwwskazanie rejestracyjne, głównie kwestia bezpieczeństwa
Tradycyjne polskie zalecenie	12–25°C temperatury zewnętrznej	zakres podawany dla kwasu płynnego w dozownikach
Zalecenie z badań	średnia dobowa dni zabiegowych ≥16°C przy jednym korpusie, ≥19°C przy dwóch	warunek uzyskania skuteczności

Pierwsze dwa mówią o pojedynczym dniu. Trzecie mówi o czymś zupełnie innym — o średniej z całego okresu zabiegu.

Ta różnica jest sednem sprawy. Zabieg kwasem mrówkowym trwa od kilku dni do dwóch tygodni. Jeden ciepły dzień na starcie nic nie znaczy, jeśli przez kolejne pięć dób termometr siedzi na dwunastu stopniach. Kwas przestaje wtedy wystarczająco parować, stężenie w ulu nie osiąga potrzebnego poziomu i roztocza przeżywają.

Jak to policzyć bez stacji meteo

W badaniach temperaturę mierzy się w sposób ciągły na pasiece i liczy rzeczywistą średnią dobową. Nikt nie oczekuje tego od pszczelarza z pięcioma ulami.

Wystarczające przybliżenie wygląda tak. Dla każdego dnia planowanego zabiegu weź z prognozy temperaturę maksymalną i minimalną, dodaj je i podziel przez dwa. Potem uśrednij te wartości po wszystkich dniach zabiegu.

Przykład. Planujesz siedmiodniowy zabieg w rodzinie na jednym korpusie. Prognoza daje maksima 23, 24, 20, 26, 27, 22 i 21 stopni oraz minima 12, 13, 13, 14, 16, 13 i 11. Średnie dobowe wychodzą kolejno 17,5; 18,5; 16,5; 20; 21,5; 17,5 i 16. Średnia z tygodnia to około 18,2°C — powyżej progu 16°C, więc warunki są dobre.

Gdyby te same maksima szły w parze z minimami po 7–8 stopni, średnia spadłaby w okolice 15°C. Zabieg byłby wtedy ryzykowny mimo ładnych dni.

Ważne zastrzeżenie: to jest szacunek, nie odtworzenie metody badawczej. Rzeczywista średnia dobowa bywa nieco inna. Ale kierunek decyzji ten rachunek pokazuje wiarygodnie — a to znacznie więcej niż patrzenie wyłącznie na słupek maksymalny.

Ile ten zabieg naprawdę daje

Trzeba powiedzieć wprost coś, czego w opisach handlowych nie znajdziesz.

Ośmioletnie badanie niemieckie objęło 340 zabiegów wykonanych w latach 2011–2019 w ulach Zandera. Średnia skuteczność kwasu 60% wyniosła 51,9%, kwasu 85% — 65,7%. Nie 90, nie 95.

Potwierdza to szerszy obraz. W przeglądzie systematycznym obejmującym 140 wyników terenowych z lat 1983–2021 tylko 38,6% wyników przekroczyło skuteczność 90%. Około dwóch trzecich mieściło się powyżej 70%.

To nie znaczy, że kwas mrówkowy jest słaby. To znaczy, że jest elementem programu, a nie programem. Jeśli ktoś planuje sezon w oparciu o założenie, że jeden zabieg kwasem załatwi sprawę, planuje straty.

Co realnie zmienia wynik

Z tego samego badania wynika kilka rzeczy, które pszczelarz może kontrolować.

Rodzina na dwóch korpusach traci około 18 punktów procentowych skuteczności w porównaniu z rodziną na jednym. To największy pojedynczy czynnik z badanych.

Autorzy tłumaczą to w sposób wart zapamiętania, bo przekłada się na praktykę bezpośrednio. W rodzinie jednokorpusowej dozownik znajduje się bezpośrednio nad gniazdem, a w dwukorpusowej dystans między dozownikiem a gniazdem jest większy. Temperatura spada wraz z odległością od gniazda, co wpływa na parowanie kwasu. Do tego w mniejszej objętości potrzebne stężenie osiągane jest szybciej.

Typ nośnika też ma znaczenie. Dozownik o większej powierzchni parowania dawał w tym badaniu około 10 punktów procentowych więcej, a przy dwóch korpusach różnica była szczególnie wyraźna.

I rzecz, która powinna studzić entuzjazm wobec wszelkich tabelek. Model uwzględniający temperaturę, stężenie, wielkość ula i typ dozownika wyjaśnił zaledwie około jednej czwartej zmienności wyników. Autorzy piszą wprost, że proces parowania kwasu wewnątrz ula nie jest jeszcze w pełni zrozumiany.

Innymi słowy: nawet robiąc wszystko dobrze, nie masz gwarancji. Dlatego kontrola po zabiegu jest obowiązkowa.

Nie tylko dozownik — metody podawania kwasu mrówkowego na warrozę

Warto to powiedzieć wyraźnie, bo w dyskusjach pszczelarskich „kwas mrówkowy” bywa utożsamiany z jedną konkretną metodą, a metod jest kilka i różnią się istotnie.

Paski żelowe. Kwas związany jest w stałej matrycy żelowej i uwalnia się z niej stopniowo. Paski układa się na ramkach gniazdowych. To postać, w jakiej zarejestrowany jest w Polsce jedyny preparat z kwasem mrówkowym. Zaletą jest brak kontaktu z cieczą i przewidywalne tempo uwalniania, wadą — mniejsza możliwość regulacji w trakcie zabiegu.

Dozowniki knotowe z kwasem płynnym. Butelka z knotem lub gąbką, umieszczana na górnych beleczkach ramek. To właśnie te dozowniki badali Niemcy w cytowanym wyżej doświadczeniu. Kwas paruje stopniowo przez kilka do kilkunastu dni, a tempo zależy od powierzchni parowania. Zabiegi w tym badaniu trwały od 3 do 14 dni, zależnie od typu dozownika, liczby korpusów i pory sezonu.

Płytki i nośniki chłonne. Ceramiczne płytki nasączane kwasem, chusteczki, gąbki. Wykłada się je bezpośrednio na ramki, zwykle na krótko — kilka dni — po czym wyjmuje. To metoda krótkoterminowa, o innej kinetyce niż dozowniki: szybkie uwolnienie zamiast długiego, powolnego parowania. Płytki ceramiczne zyskały w Polsce sporą popularność i są opisywane między innymi przez ośrodki doradztwa rolniczego.

Jedna rzecz przy tej ostatniej metodzie wymaga uczciwego postawienia, bo w opisach krążących w sieci zwykle jej brakuje. Opiera się ona na stężeniu kwasu, które nie jest w Polsce zarejestrowane jako produkt leczniczy weterynaryjny. To nie znaczy, że metoda nie działa. Znaczy, że wchodzisz w obszar, którego status warto sobie wyjaśnić samodzielnie, najlepiej pytając powiatowego lekarza weterynarii. My tej odpowiedzi za Ciebie nie udzielimy, bo sami nie znaleźliśmy jej w źródle, na którym moglibyśmy się oprzeć.

Co łączy wszystkie te metody

Trzy rzeczy są wspólne i to one mają znaczenie praktyczne. Wszystkie te metody aplikuje się od góry, na ramkach gniazdowych — żadna nie przewiduje umieszczania nośnika pod gniazdem. Przy każdej obowiązuje też ta sama zasada dotycząca wentylacji: wylotek zostaje otwarty. Różni je natomiast kinetyka, a to znaczy, że zalecenia się między nimi nie przenoszą. Dawka dobowa z metody długoterminowej nic nie mówi o metodzie krótkoterminowej i odwrotnie.

Metody różnią się wrażliwością na pogodę

To rzecz, o której mówi się za rzadko, a ma bezpośrednie przełożenie na wybór narzędzia.

Kwas mrówkowy działa przez parowanie, a parowanie zależy od temperatury — ale nie w każdej postaci tak samo. Najlepiej udokumentowany jest wpływ stężenia. W badaniu niemieckim skuteczność kwasu 60% rosła istotnie wraz z temperaturą, natomiast dla kwasu 85% nie stwierdzono z nią żadnej korelacji. Autorzy tłumaczą to prosto: przy niższym stężeniu musi odparować większa ilość cieczy, zanim powietrze w ulu nasyci się na tyle, by dawka zadziałała. W chłodne dni po prostu nie zdąży.

Przy nośnikach stałych — paskach żelowych i płytkach — producenci wskazują, że matryca stabilizuje tempo uwalniania. Brzmi to sensownie, ale nie znam badania porównującego wprost paski z dozownikami pod kątem wrażliwości na temperaturę. Traktuj to więc jako przesłankę, nie jako pewnik.

Wniosek praktyczny jest ostrożny, ale użyteczny. Jeśli pogoda w Twojej okolicy jest chwiejna, metoda o stabilniejszym uwalnianiu jest bezpieczniejszym wyborem niż płynny kwas o niższym stężeniu w dozowniku knotowym. A jeśli prognoza schodzi wyraźnie poniżej progów podanych wyżej, właściwą odpowiedzią nie jest zmiana metody, tylko zmiana narzędzia — czyli sięgnięcie po inny sposób ograniczenia porażenia i zostawienie kwasu mrówkowego na lepszy tydzień.

To zestawienie nie jest wyczerpujące. Pszczelarze stosują też inne rozwiązania — własne konstrukcje parowników, różne nośniki chłonne, warianty pośrednie. Powyższe trzy wydają nam się najpopularniejsze w polskich pasiekach.

Jeśli stosujesz którąś z nich albo zupełnie inną i potrafisz opisać ją krok po kroku — z dawką, terminami, sposobem przygotowania i tym, co u Ciebie nie zadziałało — napisz do nas na pszczelarzezpasja@gmail.com. Opublikujemy taki tekst pod Twoim nazwiskiem. Każdy nadesłany materiał sprawdzamy tak samo jak własny: weryfikujemy liczby i zaznaczamy, co jest potwierdzone, a co osobistą obserwacją.

Co jest w Polsce zarejestrowane

Ta część zmieniła się niedawno i wiele polskich materiałów jest już nieaktualnych.

Do zwalczania warrozy stosuje się produkty lecznicze weterynaryjne dopuszczone do obrotu. Na kwasie szczawiowym zarejestrowane są cztery preparaty. Na kwasie mrówkowym — jeden, w postaci pasków żelowych układanych na ramkach gniazdowych. Powtarzane w sieci zdanie, że kwas mrówkowy nie jest w Polsce zarejestrowany jako lek na warrozę, jest nieprawdziwe.

Kwas kupiony jako odczynnik chemiczny produktem leczniczym nie jest — niezależnie od stężenia i od tego, jak dobrze sprawdza się w praktyce. Jeśli masz wątpliwości co do swojej sytuacji, pytanie kieruj do powiatowego lekarza weterynarii. Nie jesteśmy prawnikami i nie będziemy udawać, że nimi jesteśmy.

Z ulotki zarejestrowanego preparatu warto zapamiętać kilka twardych warunków. Nie stosuje się go w rodzinach liczących mniej niż 10 000 pszczół, bo mniejsza rodzina może nie zapewnić wystarczającego przepływu powietrza. Wylotek musi pozostać otwarty na całą szerokość, przy wysokości minimum 12,5 mm, a wszelkie wkładki i zasuwki należy usunąć. Karencja na miód wynosi zero dni, ale przy zdjętych nadstawkach.

Pięć rzeczy z ulotki, które łatwo przeoczyć

Nie zdejmuj papierowej owijki z pasków. To najważniejsza rzecz w całej instrukcji i ulotka pisze ją wielkimi literami. Papier nie jest opakowaniem — pełni funkcję parownika i kontroluje tempo uwalniania kwasu. Kto go zdejmie „żeby lepiej parowało”, ten przedawkuje rodzinę.

Nazwa myli. Preparat nazywa się „pasek do zawieszania w ulu”, ale instrukcja każe wyłożyć paski na płasko w poprzek ramek, bezpośrednio nad strefą wychowu czerwiu. Przy dwóch korpusach kładzie się je naprzemiennie na dolnym korpusie, z odstępem około 5 cm między paskami i 10 cm od granicy gniazda. Ramek przy tym nie przesuwamy.

Lecz całą pasiekę naraz. Ulotka wymaga leczenia wszystkich rodzin w tym samym czasie — inaczej pszczoły z rodzin nieleczonych po prostu przyniosą roztocza z powrotem.

Nie podkarmiaj w trakcie zabiegu. Rodziny powinny mieć wystarczające zapasy przed rozpoczęciem, ale karmienia w czasie kuracji się nie prowadzi. Nie łączy się też kwasu z innymi preparatami warroabójczymi.

Zabieg zaprojektowano dla uli stojaków. Dawkowanie podano dla uli typu Dadant czy Langstroth. Ulotka wprost stwierdza, że bezpieczeństwa i skuteczności nie przetestowano w pełni w leżakach — tam decyzję podejmujesz po ocenie ryzyka, a nie na podstawie instrukcji. Warto też zastosować siatki dennicowe; ulotka wskazuje je jako element optymalizujący skuteczność.

I jedna rzecz, która oszczędzi Ci niepotrzebnej paniki: przez pierwsze trzy dni pszczoły będą się rozchodzić po ulu i wylegać na wylotek, tworząc „brody”. Tak kontrolują stężenie oparów i ulotka opisuje to jako zachowanie oczekiwane.

Matki — od czego naprawdę giną

To pytanie wraca w każdej dyskusji o kwasie mrówkowym i krąży wokół niego sporo niepokoju.

Kluczowe ustalenie pochodzi z badań kanadyjskich: utrata matek wiązała się ze szczytowym stężeniem kwasu w ulu, a nie z iloczynem stężenia i czasu. Matka reaguje na gwałtowną ekspozycję, nie na powolną i długą.

Praktyczna konsekwencja jest kontrintuicyjna. Zmniejszanie dawki „dla bezpieczeństwa matki” nie działa tak, jak się wydaje — obniża skuteczność, a matki nie chroni. Chroni ją spowolnienie pierwszego wybuchu oparów, czyli ograniczenie parowania w pierwszej dobie.

Warto też zestawić dwa badania, które na pierwszy rzut oka sobie przeczą.

Dwa badania, które tylko pozornie się kłócą

W badaniu serbskim, prowadzonym w sierpniu na rodzinach o normalnej kondycji, zgodnie z zaleceniami producenta, nie stracono ani jednej matki. Odnotowano za to coś ciekawego — istotne pobudzenie zachowania higienicznego robotnic, czyli ubocznie wzmocnienie naturalnego mechanizmu obronnego rodziny.

W badaniu holenderskim strat matek było wyraźnie więcej niż w grupie kontrolnej, choć różnica nie osiągnęła istotności statystycznej. Warunki tego doświadczenia były jednak szczególne: rodziny skrajnie zaporażone i osłabione, bez zapasów, dokarmiane ciastem, przy dawce wyższej niż przewidywały zalecenia i przy temperaturach często przekraczających 25 stopni. Sami autorzy określają swoje wyniki jako obraz najgorszego możliwego scenariusza.

Wniosek dla pszczelarza jest budujący: ryzyko dla matki nie jest cechą kwasu mrówkowego, tylko cechą sposobu jego użycia. Zdrowa, silna rodzina z zapasami, leczona zgodnie z zaleceniami przy odpowiedniej pogodzie, jest w zupełnie innej sytuacji niż rodzina głodna i chora, potraktowana nadmierną dawką w upale. Jak realnie ocenić, w której grupie jest Twoja rodzina, pisaliśmy w tekście o ocenie siły rodziny przed zimą.

Potwierdza to zresztą sama ulotka. Wskazuje ona, że temperatury powyżej dopuszczalnego zakresu w ciągu pierwszych trzech dni leczenia zwiększają śmiertelność czerwiu i ryzyko utraty matek — szczególnie matek w gorszej kondycji. A jeśli taki upał zbiegnie się z okresem bezpożytkowym, ryzyko utraty matki, cichej wymiany lub zahamowania czerwienia rośnie jeszcze bardziej. Zalecenie jest jednoznaczne: przełożyć zabieg do czasu spadku temperatury albo pojawienia się pożytku.

To dokładnie ten układ warunków, jaki panował w badaniu holenderskim.

Błędy, które mogą kosztować rodzinę

Nośnik pod gniazdem. Argument „opary są cięższe od powietrza, więc powinny opadać” brzmi rozsądnie, ale prowadzi do odwrotnego wniosku, niż powinien. Skoro kwas jest cięższy od powietrza, to postawiony pod gniazdem właśnie do niego nie dotrze. Dochodzi do tego mechanizm opisany wyżej: im dalej od gniazda, tym chłodniej, a im chłodniej, tym słabsze parowanie. Dotyczy to każdej metody — pasków, dozowników i płytek jednakowo.

Przenoszenie dawki między metodami. Liczba wzięta z opisu długiego zabiegu dozownikiem nie obowiązuje przy kilkudniowym zabiegu na płytkach. Kinetyka jest inna, a przy substancji żrącej to nie jest szczegół.

Zwężony wylotek na czas zabiegu. To odruch wielu pszczelarzy, zwłaszcza późnym latem. Tymczasem wentylacja jest dokładnie tym, co utrzymuje stężenie kwasu poniżej progu tolerancji rodziny. Niedostateczna wentylacja figuruje wśród czynników zwiększających ryzyko działań niepożądanych.

Ocena okna po maksimum jednego dnia. Opisana wyżej. Najczęstsza przyczyna zabiegu, po którym „nic się nie posypało”.

Zabieg na rodzinie głodnej lub chorej. Rodziny osłabione, z silną inwazją lub infekcją wirusową, są bardziej podatne na toksyczne działanie kwasu. To najgorszy możliwy moment na eksperymenty z dawką. Jeśli nie masz pewności, czy rodzina ma co jeść, sprawdź najpierw, ile zapasu potrzebuje.

Zdjęcie papierowej owijki z pasków. Wygląda jak opakowanie, a jest parownikiem. Zdjęcie jej to prosta droga do przedawkowania.

Leczenie części pasieki. Rodziny nieleczone stają się rezerwuarem — pszczoły przyniosą roztocza z powrotem do tych, które właśnie wyleczyłeś.

Oczekiwanie 95% skuteczności. Realistyczne oczekiwanie to 50–80%. Jeśli planujesz sezon na wyższej liczbie, planujesz na papierze.

Kontrola po zabiegu

Skoro jedna czwarta zmienności wyniku pozostaje niewyjaśniona, jedynym sensownym wyjściem jest sprawdzenie, co się naprawdę stało.

Monitoruj osyp w trakcie zabiegu i przez kilkanaście dni po jego zakończeniu — roztocza zabite w komórkach zasklepionych wypadają dopiero po ich otwarciu. Po miesiącu sprawdź obecność i czerwienie matki. Jeśli znajdziesz mateczniki, nie niszcz ich odruchowo.

I najważniejsze: potraktuj wynik zabiegu jako informację, a nie jako zamknięcie tematu. Jeśli porażenie pozostało wysokie, potrzebne jest kolejne narzędzie, a nie powtórka tego samego przy gorszej pogodzie. Pamiętaj też, że zabieg musi się zamknąć, zanim zaczniesz zakarmianie na zimę.

Zabezpiecz siebie

Kwas mrówkowy jest substancją żrącą i to nie jest formalność.

Potrzebne są rękawice chemoodporne w normie EN 374 oraz ochrona oczu. Opakowania otwiera się na zewnątrz, stojąc plecami do wiatru, z łatwym dostępem do wody. Jeśli nie da się uniknąć pracy w ograniczonej przestrzeni, konieczna jest półmaska z filtrem typu B lub E. Po kontakcie z okiem — natychmiastowe płukanie czystą bieżącą wodą.

Najważniejsze wnioski

1. Oceniaj okno po średniej z dni zabiegu, nie po maksimum jednego dnia. Celuj w co najmniej 16°C przy jednym korpusie i 19°C przy dwóch.
2. Umieszczaj nośnik na górnych beleczkach ramek, nigdy pod gniazdem — niezależnie od tego, czy używasz pasków, dozownika czy płytek.
3. Nie zwężaj wylotka na czas kuracji.
4. Rodzina na dwóch korpusach to około 18 punktów mniej skuteczności — wybierz nośnik o większej powierzchni parowania.
5. Jeśli boisz się o matkę, spowolnij pierwszą dobę, nie zmniejszaj dawki.
6. Nie rób zabiegu na rodzinie głodnej, chorej lub pozbawionej zapasów.
7. Oczekuj 50–80% skuteczności i sprawdź wynik.
8. Nie sugeruj się datami. Wrzesień jest w Polsce miesiącem termicznie granicznym, ale rozstrzyga prognoza dla Twojej lokalizacji, a nie kalendarz.
9. Nie przenoś dawek między metodami aplikacji — mają różną kinetykę.
10. Dopasuj metodę do pogody. Przy chwiejnych warunkach stabilniejsze uwalnianie jest bezpieczniejsze niż niskie stężenie w dozowniku knotowym.

Źródła i literatura

• Steube X., Beinert P., Kirchner W.H. (2021). Efficacy and temperature dependence of 60% and 85% formic acid treatment against Varroa destructor. Apidologie 52:720–729. DOI: 10.1007/s13592-021-00859-5
• Kosch Y., Mülling C., Emmerich I.U. (2025). Assessment of Resistance of Varroa destructor to Formic and Lactic Acid Treatment — A Systematic Review. Veterinary Sciences 12:144. DOI: 10.3390/vetsci12020144
• Calderón R.A., Ramírez M., Ramírez F., Villalobos E. (2014). Effectiveness of formic acid and thymol in the control of Varroa destructor in africanized honey bee colonies. Agronomía Costarricense 38(1):175–188
• Underwood R.M., Currie R.W. (2007). Effects of release pattern and room ventilation on survival of varroa mites and queens during indoor winter fumigation of honey bee colonies with formic acid. The Canadian Entomologist 139:881–893
• Ristanić M., Glavinić U., Stevanović J. i wsp. (2025). Formic Acid-Based Preparation in Varroa destructor Control and Its Effects on Hygienic Behavior of Apis mellifera. Insects 16:1236. DOI: 10.3390/insects16121236
• Hendriksma H.P., Cornelissen B., Panziera D. (2024). Liquid and solid matrix formic acid treatment comparison against Varroa mites in honey bee colonies. Journal of Apicultural Research 63(2):357–359. DOI: 10.1080/00218839.2023.2285159
• Bogdanov S. i wsp. (2002). Determination of residues in honey after treatments with formic and oxalic acid under field conditions. Apidologie 33:399–409. DOI: 10.1051/apido:2002029
• Ulotka informacyjna preparatu z kwasem mrówkowym zarejestrowanego w Polsce — Rejestr Produktów Leczniczych
• IMGW-PIB — normy klimatyczne 1991–2020

---

Co miesiąc praktyczna wiedza prosto z pasieki. Zapisz się do newslettera →