Zgnilec amerykański po zmianach w 2026 roku. Jak go rozpoznać i co się dzieje po zgłoszeniu

Zgnilec amerykański to jedyna choroba pszczół, którą w Polsce zwalcza się z urzędu — nakazowo, z udziałem powiatowego lekarza weterynarii. Od kwietnia 2026 roku obowiązuje nowa procedura, więc nawet jeśli znałeś stare przepisy, część rzeczy wygląda teraz inaczej.

Czym jest zgnilec amerykański

To choroba wywoływana przez bakterię Paenibacillus larvae. Atakuje wyłącznie czerw. Dorosłe pszczoły nie chorują, ale przenoszą przetrwalniki bakterii: czyszcząc komórki po martwych larwach, roznoszą je po ulu, a potem do zapasów miodu i pierzgi.

Larwa jest najbardziej wrażliwa w pierwszych 36 godzinach życia. Młodej larwie wystarczy około dziesięciu przetrwalników, żeby zachorowała. Larwa zabita przez chorobę zawiera ich ponad miliard. To tłumaczy, dlaczego choroba szerzy się tak szybko i dlaczego tak trudno się jej pozbyć.

Jak rozpoznać zgnilca

Objawy zależą od odmiany bakterii i od siły rodziny. Rodzina, która sprawnie usuwa martwy czerw, może długo nie pokazywać wyraźnych objawów. Dlatego warto znać kilka sygnałów:

• nakrapiany czerw — zasklepione komórki przeplatają się z pustymi, zamiast tworzyć zwarty plaster;
• zapadnięte, ciemniejące zasklepy, często z małymi dziurkami;
• test zapałki — gdy wbijesz zapałkę w komórkę z martwą larwą i powoli ją wyciągniesz, brązowawa, lepka masa ciągnie się w nitkę;
• „języczek” — u martwych poczwarek narząd gębowy wystaje w stronę ujścia komórki;
• łuski — z czasem larwa zasycha w twardą łuskę, która mocno przywiera do ścianki komórki;
• zapach przypominający klej stolarski, wyczuwalny przy zaawansowanej chorobie.

Pewne rozpoznanie daje dopiero badanie laboratoryjne. Objawy są sygnałem do zgłoszenia, a nie do samodzielnego leczenia.

Podejrzewasz zgnilca? Co zrobić od razu

Podejrzenie trzeba niezwłocznie zgłosić powiatowemu lekarzowi weterynarii (PLW). Do czasu wizyty nie wynoś z pasieki ramek, uli, sprzętu ani produktów pszczelich, nie karm pszczół produktami pszczelimi z tej pasieki i nie pozyskuj od niej żadnych produktów.

PLW przyjeżdża do pasieki, przeprowadza dochodzenie epidemiologiczne i bada wszystkie rodziny. Od rodzin z objawami pobiera wycinki plastrów z martwym czerwiem i wysyła je do laboratorium. Do czasu wyniku oznakowuje podejrzane ule i zakazuje przemieszczania do pasieki i z pasieki rodzin, matek, plastrów, uli, sprzętu i produktów pszczelich.

Jeśli w badaniach wykryto same przetrwalniki, ale rodziny nie mają objawów, a pasieka nie jest jeszcze wyznaczonym ogniskiem choroby, PLW bada wszystkie rodziny i przekazuje zalecenia, jak ograniczyć obecność bakterii. Nie oznacza to likwidacji rodzin.

Gdy laboratorium potwierdzi chorobę

Pasieka staje się ogniskiem choroby. Rozporządzenie przewiduje trzy możliwe nakazy wobec chorych rodzin:

• spalenie całego pnia, czyli rodziny razem z ulem, po zabiciu pszczół;
• spalenie rodziny i jej gniazda po zabiciu pszczół, bez palenia ula, który potem się odkaża;
• przesiedlenie pszczół i spalenie gniazda.

Przesiedlenie polega na przeniesieniu pszczół z matką do nowego lub odkażonego ula z węzą i głodzeniu ich przez co najmniej 24 godziny.

Ważne: o wyborze metody decyduje lekarz, nie pszczelarz. Bierze pod uwagę porę roku, liczbę i siłę rodzin, zaawansowanie choroby oraz stan i materiał uli. Wszystkie czynności odbywają się pod jego nadzorem. Cała procedura wynika z ustawy o zdrowiu zwierząt, która w marcu 2026 roku zmieniła też inne obowiązki pszczelarzy — pisaliśmy o tym w artykule o ustawie o zdrowiu zwierząt.

W tej samej pasiece lekarz bada też rodziny, które nie mają objawów. Jeśli w pobranych od nich próbkach wykryje przetrwalniki, nakazuje przesiedlenie pszczół i spalenie gniazda także tych rodzin — mimo braku widocznej choroby.

Wokół ogniska wyznacza się obszar zapowietrzony sięgający co najmniej 3 km. W ciągu 30 dni PLW przegląda rodziny we wszystkich pasiekach na tym obszarze. Środki w ognisku obowiązują do czasu, aż badanie wszystkich rodzin, przeprowadzone co najmniej 6 tygodni po zastosowaniu nakazów, nie wykaże objawów choroby, a sprzęt zostanie odkażony.

Miód od chorych rodzin nie może być pozyskiwany. Miód od rodzin bez objawów lekarz może po ocenie ryzyka dopuścić do sprzedaży bezpośredniej, ale nigdy do karmienia pszczół.

Przy zwalczaniu zgnilca przysługuje odszkodowanie z budżetu państwa. Zgłoszenie choroby leży więc także w interesie finansowym pszczelarza.

To nie są scenariusze teoretyczne. W 2026 roku obszar zapowietrzony wyznaczono m.in. w gminie Alwernia w Małopolsce.

Dlaczego wrzątek nie wystarcza

Przetrwalniki zgnilca przeżywają gotowanie. Dlatego rozporządzenie podaje konkretne sposoby odkażania:

• ule drewniane — opalenie wnętrza płomieniem palnika albo spalenie w ulu słomy lub papieru, aż drewno zbrązowieje; alternatywnie wyszorowanie preparatem z podchlorynem sodu;
• ule z tworzyw sztucznych — wyłącznie wyszorowanie preparatem z podchlorynem sodu;
• korpusy, ramki, beleczki, podkarmiaczki — zanurzenie na 10 minut w parafinie o temperaturze 160°C albo na 20 minut w roztworze preparatu z podchlorynem sodu;
• wosk z ogniska — przed ponownym użyciem sterylizacja w autoklawie w 121°C, pod ciśnieniem 0,1 MPa, przez 30 minut;
• ziemia przed ulami — polanie preparatem z podchlorynem sodu i przekopanie na głębokość 30 cm.

Do odkażania można używać wyłącznie dopuszczonych produktów biobójczych.

Jak zmniejszyć ryzyko w swojej pasiece

Rozporządzenie wymienia działania, które PLW zaleca pszczelarzom, i warto je stosować także bez żadnego podejrzenia:

• regularnie wymieniaj stare plastry na ramki z węzą z wosku poddanego sterylizacji;
• nie wprowadzaj do pasieki rodzin o nieznanym stanie zdrowia;
• nie zostawiaj pustych uli, sprzętu ani plastrów w miejscu dostępnym dla pszczół;
• przy każdym przeglądzie oglądaj plastry z czerwiem;
• ograniczaj rabunki: podkarmiaj po zakończeniu lotów, skracaj przeglądy, zwężaj wylotki rodzin rabowanych i utrzymuj w pasiece tylko silne rodziny. Więcej o tym w artykule o rabunkach pszczelich.

Ja sam kupuję węzę wyłącznie z pewnego źródła. To zgodne z kierunkiem, który wskazują przepisy: węza ma pochodzić z wosku, który przeszedł sterylizację.

Błędy, które mogą kosztować całą pasiekę

• Czekanie z nadzieją, że „samo przejdzie”. Zgnilec nie mija sam, a każdy tydzień zwłoki oznacza kolejne larwy pełne przetrwalników. Zgłoś podejrzenie od razu.
• Karmienie pszczół miodem niewiadomego pochodzenia. Przetrwalniki przeżywają w miodzie latami. Karm tylko syropem albo miodem z własnych, zdrowych rodzin.
• Branie ramek i uli z padłej pasieki. Sprzęt po rodzinach, które zginęły z nieznanego powodu, może być pełen przetrwalników. Nie wstawiaj go do swoich uli bez odkażenia.
• Gotowanie sprzętu zamiast właściwego odkażenia. Wrzątek nie zabija przetrwalników. Stosuj metody z rozporządzenia.

Checklista

• ☐ Przy każdym przeglądzie obejrzyj plastry z czerwiem
• ☐ Przy nakrapianym czerwiu zrób test zapałki
• ☐ Podejrzenie zgłoś od razu powiatowemu lekarzowi weterynarii
• ☐ Do czasu wizyty lekarza nie wynoś z pasieki niczego
• ☐ Nie karm pszczół miodem niewiadomego pochodzenia
• ☐ Kupuj węzę z wosku poddanego sterylizacji
• ☐ Odkażaj sprzęt metodami z rozporządzenia, nie wrzątkiem

Źródła

• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 27 marca 2026 r. w sprawie krajowych środków zwalczania zgnilca amerykańskiego pszczół, Dz.U. 2026 poz. 463.
• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 27 marca 2026 r. w sprawie określenia choroby podlegającej obowiązkowi zwalczania w przypadku zwierząt lądowych, Dz.U. 2026 poz. 462.
• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 5 marca 2026 r. w sprawie określenia chorób, przy zwalczaniu których przysługuje odszkodowanie ze środków budżetu państwa, Dz.U. 2026 poz. 298.
• Ustawa z 21 listopada 2025 r. o zdrowiu zwierząt, Dz.U. 2025 poz. 1795.
• WOAH, Manual of Diagnostic Tests and Vaccines for Terrestrial Animals, rozdz. 3.2.2 American foulbrood of honey bees.
• Alonso-Salces R.M. i in. (2017). Natural strategies for the control of Paenibacillus larvae… Apidologie 48:387–400.
• PIWet-PIB, ulotka informacyjna o zgnilcu amerykańskim dla pszczelarzy.

---

Co miesiąc praktyczna wiedza prosto z pasieki. Zapisz się do newslettera →